Қылилық немесе страбизм – көздердің дұрыс орналасуының бұзылуы. Балаларда ол сыртқы көрініске ғана емес, көру қабілетінің дамуына да әсер етуі мүмкін. Ми екі көзден бір-біріне сәйкес келмейтін кескіндерді қабылдағанда, бір көзден келетін бейнені басуы мүмкін. Бұл көру қызметінің қалыптасуы бұзылуымен байланысты амблиопияның даму қаупін арттырады.
Қылилықты емдеу бірнеше міндетті көздейді: әр көздің мүмкіндігінше анық көруін қамтамасыз ету, нашар көретін көздің көру қабілетін жақсарту, көздердің тиісті орналасуына қол жеткізу және олардың бірлесіп жұмыс істеуіне жағдай жасау.
Емдеу тактикасы қылилықтың түріне, баланың жасына, рефракциясына, амблиопияның болуына және екі көзді бірлесіп пайдалану қабілетіне байланысты. Кейбір жағдайларда оптикалық түзету жеткілікті болса, басқаларында хирургиялық емдеуді қоса алғанда, бірнеше әдісті біріктіру қажет.
Қылилықты диагностикалау және емдеу тактикасын анықтау
Алдымен офтальмолог балада қылилықтың бар-жоғын және оның қай түріне жататынын анықтайды. Қылилық ішке қарай, сыртқа қарай немесе тік бағытта ауытқитын, тұрақты немесе мезгіл-мезгіл байқалатын болуы мүмкін. Пайда болу механизміне қарай аккомодациялық, ішінара аккомодациялық, аккомодацияға байланысты емес және басқа түрлерге бөлінеді.
Емдеу әдісін таңдау үшін дәрігер әр көздің көру өткірлігін, рефракциясын, көрсетілімдер бойынша циклоплегия жағдайында, көз қозғалысының қызметін, әртүрлі қашықтықта және көзқарас бағыттарында ауытқу бұрышын бағалайды. Сонымен қатар амблиопияның бар-жоғы, екі көзден келетін кескіндерді біріктіру қабілеті және стереоскопиялық көру тексеріледі.
Көздердің сырттай бірдей ауытқуы әртүрлі себептерден туындауы мүмкін. Сондықтан емдеуді тек қылилықтың сыртқы көрінісіне немесе ауытқу бұрышының бір көрсеткішіне қарап таңдауға болмайды.
Қылилық әдеттен тыс немесе кенеттен пайда болған жағдайда дәрігер қосымша зерттеулердің, соның ішінде көрсетілімдер бойынша неврологиялық тексерудің қажеттілігін бағалайды.
Қазақ ҒЗИ-де емдеу кезеңдерінің реттілігі баланың көру және көз қозғалысы функцияларын кешенді бағалағаннан кейін анықталады.
Балалардағы қылилықты емдеу әдістері
Емдеу әдісін таңдау қылилықтың себебі мен түріне, көру қызметінің жағдайына және диагностика нәтижелеріне байланысты. Ем бірнеше әдісті кезең-кезеңімен немесе қатар қолдануды қамтуы мүмкін.
- Көзілдірік арқылы түзету. Аккомодациялық эзотропия және айқын рефракциялық бұзылыстар кезінде ерекше маңызды. Кейбір балаларда дұрыс таңдалған көзілдірік операциясыз-ақ ауытқу бұрышын едәуір азайтуы мүмкін. Аккомодациялық қылилық кезінде толық оптикалық түзету негізгі емдеу әдісі болып қала алады.
- Амблиопияны емдеу. Бір көздің көру қабілеті төмендеген жағдайда офтальмолог нашар көретін көзді белсендірек пайдалануға ынталандыру үшін жақсы көретін көзді окклюзиялауды немесе пенализацияның басқа әдістерін тағайындай алады. Емдеу тәртібі жеке анықталады, себебі шамадан тыс немесе дұрыс тағайындалмаған окклюзия жағымсыз әсер етуі мүмкін.
- Ортоптикалық және диплоптикалық емдеу. Белгілі бір бинокулярлық функцияларды жаттықтыру үшін, мұндай клиникалық мақсатқа қол жеткізу мүмкін болған жағдайларда қолданылады. Нақты жаттығулар мен емдеу тәртібін дәрігер тағайындайды.
- Призмалық түзету. Тексеру нәтижелеріне қарай қылилықтың кейбір түрлерінде қарастырылуы мүмкін.
- Хирургиялық емдеу. Қылилықтың кейбір түрлерінде көзді қозғалтатын бұлшықеттерге операция қажет болады. Ол бұлшықеттер әрекетінің тепе-теңдігін өзгертіп, көздердің орналасуын түзетуге бағытталған.
Қылилыққа жасалатын операция мен амблиопияны емдеу әртүрлі міндеттерді шешеді. Хирургиялық араласу көздердің орналасуын өзгертеді, бірақ амблиопияны автоматты түрде емдемейді және стереоскопиялық көрудің қалыптасуына кепілдік бермейді. Сондықтан операцияға дейін және одан кейін оптикалық түзету мен функционалдық ем қажет болуы мүмкін.
Қылилықты компьютер арқылы емдеу
Қылилықты компьютер арқылы емдеу көрсетілімдер болған жағдайда офтальмолог тағайындайтын функционалдық емдеу әдістеріне жатады. Ол белгілі бір бинокулярлық функцияларды жаттықтыру үшін ортоптикалық немесе диплоптикалық емнің құрамында қолданылуы мүмкін.
Компьютер арқылы емдеу жеке процедура ретінде төленеді. Оны жүргізу қажеттілігін офтальмолог анықтайды.
Қосымша ұсынымдар мен жиі кездесетін жағдайлар
- 3 жастағы баланың бір көзі мұрынға қарай ауытқи бастады. Дәрігер циклоплегия жағдайында рефракцияны және ауытқу бұрышын бағалайды. Айқын гиперметропия болса, емдеудің алғашқы кезеңі көзілдірік болуы мүмкін. Одан кейін қалдық ауытқу бұрышы мен бинокулярлық функциялар қайта тексеріледі.
- Мектеп жасындағы баланың бір көзі қылиланып, сол көзінің көру қабілеті нашарлаған. Алдымен амблиопияның бар-жоғы және көрудің төмендеу себебі анықталады. Қажет болған жағдайда оптикалық түзету мен амблиопияны емдеу тағайындалып, содан кейін көздердің орналасуын түзету және бинокулярлық функцияларды қалпына келтіру мәселесі шешіледі.
- Сыртқа қарай қылилық тек бала шаршаған кезде байқалады. Дәрігер ауытқудың жиілігін, көздердің орналасуын бақылау қабілетін, стереоскопиялық көруді және қылилық бұрышын бағалайды. Бақылау қабілеті жақсы болса, динамикалық бақылау таңдалуы мүмкін. Жағдай нашарласа, белсенді емдеу немесе хирург консультациясы қажет болуы ықтимал.
- Көзілдірік таққаннан кейін де көздердің ауытқуы айқын сақталады. Офтальмолог дұрыс таңдалған көзілдірікпен қалдық қылилық бұрышын өлшеп, көзді қозғалтатын бұлшықеттерге операция жасау көрсетілімдерінің бар-жоғын анықтайды.
- Қылилық кенеттен пайда болып, қосарланып көрумен қатар жүреді. Мұндай жағдайда шұғыл офтальмологиялық тексеру және көрсетілімдер бойынша неврологиялық бағалау қажет. Жоспарлы аппараттық емдеу курсын күтуге болмайды.
Қылилық кезінде операция қашан қажет
Хирургиялық түзету консервативті ем қажетті көз орналасуына қол жеткізу үшін жеткіліксіз болғанда немесе операцияға басқа көрсетілімдер анықталғанда қарастырылады.
Аккомодациялық қылилық кезінде офтальмолог алдымен дұрыс таңдалған көзілдіріктің әсерін бағалайды. Хирургиялық емдеу туралы шешім көзілдірік таққан кездегі қалдық ауытқу бұрышын ескере отырып қабылдануы мүмкін.
Операция жасау көрсетілімдері тек қылилық бұрышына немесе баланың жасына қарап анықталмайды. Дәрігер бұзылыстың түрін, әр көздің көру қабілетін, бинокулярлық функцияларды, бұрынғы емнің нәтижелерін және жағдайдың өзгеру динамикасын ескереді.
Хирургиялық араласудан кейін қажет болған жағдайда амблиопияны емдеу, оптикалық түзету және функционалдық оңалту жалғастырылады.
Қылилықты уақтылы емдеу неге маңызды
Қылилықты ерте анықтау және емдеу көру жүйесі дамып жатқан кезеңде ерекше маңызды. Дегенмен белгілі бір жастан кейін емдеу нәтижесіз болады деген әмбебап жас шектеуі жоқ.
Америкалық балалар офтальмологиясы және қылилық қауымдастығының (AAPOS) мәліметінше, амблиопия кіші жаста емге жақсырақ жауап береді. Алайда кейбір жасөспірімдерде де көру қабілетінің жақсаруы мүмкін.
Қылилық немесе амблиопия кеш анықталса да, баланы офтальмологқа тексерту қажет. Дәрігер көру функцияларының жағдайын бағалап, қолдануға болатын түзету және емдеу әдістерін анықтайды.
Емдеу нәтижелерін бақылау
Қылилықты емдеу кезінде жағдайды уақыт бойынша бақылау қажет. Бақылау қабылдауларында офтальмолог әр көздің көру өткірлігін, ауытқу бұрышын, көздердің орналасуын бақылау қабілетін және бинокулярлық функциялардың жағдайын салыстырады.
Қайталама қабылдаулар ем нәтижесін бағалау үшін ғана емес, баланың көру жүйесі күтілгеннен басқаша жауап берген жағдайда емдеу схемасын уақтылы өзгерту үшін де қажет.
Емдеу кезеңдерінің реттілігі жеке анықталады: оптикалық түзету, амблиопияны емдеу, динамикалық бақылау, ортоптикалық әдістер, көрсетілімдер бойынша хирургия немесе осы кезеңдердің үйлесімі.