Балалардағы амблиопияны емдеу

Амблиопия немесе «жалқау көз» баланың көру жүйесі ұзақ уақыт бойы бір көзден анық емес немесе үйлеспейтін кескін қабылдаған кезде дамиды. Бұл жағдайда көздің анатомиялық құрылымы қалыпты болып көрінуі мүмкін, бірақ мидың көру қыртысы одан келетін сигналды толық пайдаланбайды. Сондықтан дұрыс таңдалған көзілдіріктің өзі көру өткірлігін бірден жас нормасына дейін қалпына келтіре бермейді.

Амблиопия түзетілмеген гиперметропия, астигматизм, екі көз арасындағы айқын рефракциялық айырмашылық, қылилық, туа біткен катаракта, птоз және көрудің қалыпты дамуына кедергі келтіретін басқа жағдайлар салдарынан пайда болуы мүмкін.

Емдеудің негізгі қағидасы – барлық балаға бірдей стандартты процедуралар курсын тағайындау емес, көрудің төмендеуіне әкелген нақты себепті жою. Емдеу тактикасы амблиопияның түріне, баланың жасына, бастапқы көру өткірлігіне және тексеру нәтижелеріне байланысты.

Амблиопияның негізгі түрлері

• Рефракциялық амблиопия. Айқын түзетілмеген рефракциялық ақау кезінде дамиды. Мұндай жағдайда торлы қабықта ұзақ уақыт бойы жеткілікті анық кескін қалыптаспайды.
• Анизометропиялық амблиопия. Екі көздің рефракциясы арасында елеулі айырмашылық болғанда пайда болады. Ми бір көзден келетін анығырақ кескінге басымдық бере бастайды.
• Дисбинокулярлық амблиопия. Қылилықпен байланысты. Бұл жағдайда ми қалыпты орналасуынан ауытқыған көзден келетін кескінді басады.
• Депривациялық амблиопия. Көздің оптикалық орталарының бұлыңғырлануы немесе көру осінің механикалық жабылуы салдарынан анық кескін торлы қабыққа жетпеген кезде дамиды.

Балалардағы амблиопия қалай диагностикаланады

Алдымен офтальмолог көру қабілетінің төмендеуі шынымен амблиопияға сәйкес келетінін анықтап, оны тек көру жүйесінің дамуындағы бұзылыспен түсіндіруге болмайтын органикалық көз ауруларын жоққа шығарады.

Ол үшін әр көздің көру өткірлігі, фиксациясы, рефракциясы, көздің алдыңғы және артқы бөлімдерінің жағдайы бағаланады. Қажет болған жағдайда көз қозғалысы мен бинокулярлық функциялар қосымша зерттеледі.

Балаларда рефракция көбінесе циклоплегия жағдайында нақтыланады. Арнайы көз тамшылары аккомодацияны уақытша босаңсытып, гиперметропияны, астигматизмді және екі көз арасындағы рефракциялық айырмашылықты дәлірек анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе маңызды, себебі дұрыс емес немесе толық емес оптикалық түзету амблиопияның сақталуына ықпал етуі мүмкін.

Катаракта, айқын птоз, елеулі қылилық немесе басқа құрылымдық патология анықталса, әрі қарайғы тексеру мен емдеу негізгі ауруды емдеу тактикасымен үйлестіріледі.

Амблиопияны емдеу әдістері

Емдеу кезең-кезеңімен жүргізіледі. Алдымен торлы қабықта мүмкіндігінше анық кескін қалыптастыру және қалыпты көруге кедергі келтіретін себептерді жою қажет. Егер дұрыс оптикалық түзетуден кейін де екі көздің көру өткірлігі арасындағы айырмашылық сақталса, дәрігер қосымша емдеу әдістерінің қажеттілігін бағалайды.

• Оптикалық түзету. Дұрыс таңдалған көзілдірік немесе қолайлы жағдайларда контакт линзалары емдеудің негізгі не алғашқы кезеңі болуы мүмкін. Рефракциялық және анизометропиялық амблиопия кезінде толық оптикалық түзетудің өзі кейде көру өткірлігін жақсартады.
• Окклюзия. Жақсы көретін көзді уақытша жабу амблиопиясы бар көзді белсендірек пайдалануға ынталандырады. Ұзақтығы мен қолдану тәртібін дәрігер клиникалық жағдайға қарай анықтайды.
• Пенализация. Дәрі-дәрмектік немесе оптикалық әдістер жақсы көретін көздің көру жағдайын уақытша өзгертіп, әлсіз көздің белсендірек жұмыс істеуіне ықпал етеді.
• Плеоптикалық емдеу. Қосымша функционалдық процедуралар жеке емдеу бағдарламасының құрамында көрсетілімдер бойынша тағайындалуы мүмкін.
• Негізгі патологияны емдеу. Туа біткен катаракта, айқын птоз немесе көру осін жабатын басқа жағдайларда алдымен көру депривациясының себебін жою қажет болуы мүмкін.

Окклюзияны емдеудің алғашқы күнінен бастап тағайындау әрдайым міндетті емес. Клиникалық жағдай мүмкіндік берсе, дәрігер алдымен дұрыс таңдалған оптикалық түзетудің әсерін бағалайды.

Окклюзия немесе пенализация тәртібі мерзімді түрде қайта қаралады. Жақсы көретін көздің көруін шамадан тыс немесе дұрыс тағайындалмаған әдіспен ұзақ уақыт шектеу, тиісті бақылау болмаса, жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін.

Қосымша ұсынымдар мен жиі кездесетін жағдайлар

• 4 жастағы баланың бір көзі айтарлықтай нашар көреді және айқын гиперметропия анықталған. Рефракция циклоплегия жағдайында нақтыланып, толық оптикалық түзету тағайындалады. Бейімделу кезеңінен кейін көру өткірлігі қайта бағаланып, окклюзия қажеттілігі анықталады.
• Екі көздің диоптриялары арасында үлкен айырмашылық бар, бірақ қылилық жоқ. Емдеу анизометропияны көзілдірікпен немесе қолайлы жағдайларда контакт линзасымен дәл түзетуден басталады. Егер әлсіз көздің көру қабілеті төмен күйінде қалса, амблиопияны емдеудің қосымша әдістері қолданылады.
• Амблиопия қылилықпен қатар жүреді. Рефракция түзетіліп, амблиопия емделеді. Қылилыққа операция жасау қажеттілігі көздің ауытқу түрі мен бұрышына қарай бөлек бағаланады.
• Нәрестеде туа біткен катаракта көру осін жауып тұр. Балалар офтальмохирургінің шұғыл тексеруі қажет. Көрсетілімдер болған жағдайда көру депривациясының себебі жойылады. Оптикалық орталардың мөлдірлігі қалпына келтірілгеннен кейін оптикалық түзету және амблиопияны емдеу қажет.
• Амблиопия жасөспірімде алғаш рет анықталды. Тек жасына байланысты емдеуден бас тартуға болмайды. Дәрігер көрудің төмендеу себебін анықтап, рефракцияны түзетеді және белсенді емге ықтимал жауапты бағалайды.

Аппараттық және функционалдық емдеу процедуралары

Қосымша процедуралар амблиопияны емдеудің жеке бағдарламасында қолданылуы мүмкін. Олардың қажеттілігін офтальмолог аурудың түріне, көру қызметінің жағдайына және диагностика нәтижелеріне қарай анықтайды.

• Амблиотренердегі жаттығулар. Көрсетілімдер бойынша тағайындалатын жеке процедура.
• Компьютерлік амблиотренер. Амблиопияның барлық түріне бірдей қолданылатын әмбебап әдіс болып саналмайтын жеке процедура.
• ПЛИЗ аппаратындағы жарықпен стимуляциялау. Көрсетілімдер бойынша қолданылатын жеке плеоптикалық процедура.

Аппараттық емдеу дұрыс оптикалық түзетуді немесе көрудің төмендеуіне әкелген анатомиялық себептерді жоюды алмастырмайды. Депривациялық амблиопия кезінде торлы қабыққа кескіннің түсу мүмкіндігін уақтылы қалпына келтіру ерекше маңызды.

Амблиопияны қай жаста емдеген тиімді

Емдеу неғұрлым ерте басталса, көру қызметінің жақсару мүмкіндігі әдетте соғұрлым жоғары болады. Алайда жас ем нәтижесін болжаудың жалғыз өлшемі болмауы тиіс.

Америкалық балалар офтальмологиясы және қылилық қауымдастығының (AAPOS) мәліметінше, амблиопия кіші жаста емге жақсырақ жауап береді. Дегенмен зерттеулер 14 жасқа дейінгі кейбір жасөспірімдерде де көру қабілетінің жақсаруы мүмкін екенін көрсеткен.

7 жастан кейін амблиопияны емдеу пайдасыз деген тұжырым дұрыс емес. Жас ұлғайған сайын көру жүйесінің икемділігі төмендейді, бірақ бұл ауру белгілі бір жасқа толған сәттен бастап бірден қайтымсыз болады дегенді білдірмейді.

Емдеудің мақсаты – әр көздің жас ерекшелігіне сәйкес мүмкіндігінше жақсы көру қызметіне қол жеткізу, тұрақты фиксацияны қалыптастыру және бастапқы жағдай мүмкіндік бергенде екі көздің бірлесіп жұмыс істеуіне жағдай жасау. Нәтиже амблиопияның себебіне, ем басталған жасқа, бастапқы көру өткірлігіне және тағайындалған емдеу тәртібінің сақталуына байланысты.

Емдеу нәтижелерін бақылау және емді аяқтау

Амблиопияның себебі анықталғаннан кейін дәрігер жеке емдеу жоспарын жасайды. Ол оптикалық түзетуді, қажет болған жағдайда окклюзияны немесе пенализацияны, қосымша функционалдық процедураларды және бақылау тексерулерін қамтуы мүмкін.

Емнің тиімділігі уақыт бойынша бағаланады. Офтальмолог әр көздің көру өткірлігін салыстырып, олардың арасындағы айырмашылықты бақылайды және қажет болған жағдайда окклюзия ұзақтығын немесе емдеу схемасының басқа бөліктерін өзгертеді.

Көру қабілеті жақсарғаннан кейін емдеу әдетте бірден тоқтатылмайды. Дәрігер емдеу жүктемесін біртіндеп азайтып, бақылауды жалғастыруы мүмкін, себебі терапия тым күрт тоқтатылса, амблиопия ішінара қайта пайда болуы ықтимал.